Na wyspie. „John, syn Johna” Douglasa Stuarta

Miejsce: Szkocja, Hebrydy Zewnętrzne – wyspa Lewis i Harris
Czas: koniec lat 90. XX wieku
Bohaterowie: John-Calum Macleod, czyli Cal – 22-letni student sztuki z Edynburga; jego ojciec John – kalwiński diakon i rolnik; babcia Ella; Innes – przyjaciel ojca. 

Wyspa to miejsce, z którego nie da się uciec. Z milczeniem jest podobnie. W „Johnie, synu Johna” Douglas Stuart zamyka ojca i syna na wyspie, żeby sprawdzić, czy mogą sobie powiedzieć to, czego nigdy im się nie udało. Znajdziemy tu ten sam rodzaj emocjonalności, którą znamy z „Shuggiego Baina”, ale tym razem Stuart każe patrzeć, jak przestrzeń ograniczona morzem staje się przestrzenią ograniczoną słowami.

Powrót

Cal dowiaduje się przez telefon, że jego babcia źle się czuje. Odkłada na bok całe dotychczasowe życie i plany na przyszłość, żeby wrócić na rodzinne, smagane wiatrem wzgórza i zaopiekować się nią. To pierwsze miejsce w opowieści, kiedy zderzamy się z tym, że nie chodzi o realia (babcia wcale nie jest aż tak chora, poza tym mieszka przecież z zięciem), chodzi o poczucie winy, które staje się narzędziem nawigowania rodzinnymi relacjami. 

Cal wraca więc w rodzinne strony, na wyspę, z której chciał się wyzwolić. Na miejscu musi zmierzyć się z ojcem, który nie akceptuje ani wyglądu syna, ani jego stylu życia. Z tego spotkania wyrasta powieść o napięciu między patriarchalną, religijną wspólnotą a młodym człowiekiem, który szuka własnej tożsamości.

Puzzle

Stuart składa świat przedstawiony powoli, jakby układał puzzle. Pozwala przyjrzeć się detalom, o których nie wiadomo, czy znaczą dużo, czy mało – wiemy tylko, że bez nich nie zobaczymy całego obrazka.

Wyspa – przestrzeń z definicji ograniczona i zamknięta – sprawia, że osamotnienie staje się bardziej odczuwalne. Jakby zejście z promu powoli zaciskało pętlę na szyi. To właśnie ma poczuć osoba czytająca, kiedy Cal wraca w rodzinne strony.

Pierwszym, kogo spotyka, jest przyjaciel ojca Innes. Nie wiemy, czy to przypadkowe spotkanie z dawno niewidzianym i niezbyt lubianym znajomym, czy coś więcej. Z czasem przekonamy się, jak bardzo znaczącą postacią jest Innes. Jak bardzo jego tożsamość okazuje się wypadkową tajemnic skrywanych przez innych. Dla mnie chyba najbardziej tragiczna postać w powieści. 

Ojciec, syn. I Innes

To, kim czują się i jak próbują się wyrazić, bohaterowie Stuarta wbrew pozorom nie opiera się na tajemnicy (choć ona jest nam podsuwana cały czas), ale na próbach ułożenia się ze światem tak, żeby nie atakował nas za to, jacy jesteśmy.

– Coraz lepiej tkasz. Cerowaczki nie dopatrzyły się różnicy między naszymi partiami.
Cal wyskubał resztki szalonych kolorów z czupryny.
– Zupełnie, jakbyśmy byli tym samym człowiekiem.

Ale wbrew temu, co próbuje nam powiedzieć ojciec, tożsamość syna nie będzie prostą wypadkową relacji z nim. Kontekst jest bardziej złożony: równie ważną rolę co rodzina odgrywa środowisko, które nas kształtuje i w którym żyjemy. Niby oczywiste, brzmi niemal jak banał – ale to, jak Stuart pokazuje to w powieści, wywołuje ciarki na plecach. 

Cal nie miał ochoty pić z mężczyznami. Nie mógł znieść myśli, że znajdzie się tak blisko Innesa, podczas gdy ojciec będzie obserwował jego każdy ruch. Śmierć Dolla oddaliła ich od siebie, tak jakby wszystko, co się wydarzyło, dotyczyło innych ludzi w innym czasie. Nie było żadnego „przedtem” ani „wtedy”, było tylko straszne, niekończące się „teraz”.

Innes jest antypatyczny, bywa bezczelny, ale przede wszystkim jest wierny swojej miłości – w żadnym momencie nie kwestionuje tego, co czuje i jak go to definiuje. Godzi się na milczenie, bo ojciec Cala milczy – Innes jakby czekał, aż John dorośnie do tego, kim jest. Nie doczeka się. 

Ella

Stuart w wywiadach przy okazji wydania powieści powtarza, że to powieść o milczeniu między mężczyznami – dwoma prezbiterianami, z natury sztywnymi, małomównymi, ukrywającymi swoje myśli. Potrzebował dla nich przeciwwagi. Stała się nią babcia. Skoro scena otwierająca to porzucenie całego życia, żeby się nią zaopiekować, musiała to być postać godna takiego poświęcenia. „Pod wieloma względami ta książka to po prostu historia miłości między wnukiem a babcią” – przyznaje autor.

Pisząc Ellę, myślał o kobietach z pokolenia swojej babci – o niej samej i o jej znajomych, które bywały w domu, gdy był dzieckiem. Dorastały w świecie rządzonym przez mężczyzn, bez realnej władzy, a jednak to one pociągały za sznurki. „Po prostu kierowały wszystkim z tylnego siedzenia” – mówi Stuart. Jego zdaniem dopiero na starość, kiedy mężowie odeszli, zaczynały żyć pełnią życia: przestawały się cenzurować, mówiły, co myślą, i stawały się kobietami, którymi w głębi duszy zawsze były.

Ella i Cal są zjednoczeni w samotności. Cal ukrywa swoją orientację. Ella, choć mieszka na wyspach od pięćdziesięciu lat, wciąż jest „nowo przybyłą” – czyli kimś, kto tak naprawdę tu nie przynależy. Miejscowi mawiają, że przywiał ją wiatr. Gaelicki nie jest jej językiem ojczystym, więc wyspiarze – także zięć i wnuk – posługują się nim, żeby wykluczyć ją z rozmowy. Formalnie to ona jest głową rodziny, a gospodarstwo i ziemia należą do niej. A jednak często czuje się obco we własnym domu. Tak toczy się gra w wykluczanie tych, którzy doskonale poznali wcześniej smak bycia wykluczonym. 

Nadzieja

To kolejna powieść, w której Stuart pokazuje nam, że jest pisarzem nadziei, która jest drugą stroną ironii. Ten rodzaj nadziej nie oferuje nam łatwego pocieszenia. Nie ma tu prostych rozwiązań ani odwoływania się do sił nadprzyrodzonych – kalwiński Bóg nie gra do naszej bramki. To nadzieja, która rodzi się z odwagi wychodzenia poza to, co nas społecznie określa. Z szukania innych środowisk i innych uwarunkowań. Z ponawianego wciąż wybierania się w drogę – nawet jeśli oznacza to opuszczenie rodzinnego domu. I ze współczucia, współodczuwania, które w relacjach z rodziną i rodzinnymi stronami staje się wyjątkowo skomplikowane.

8 listopada 2026